Detektor wykrywa tylko to, pod co ma sensor. Dobór zaczyna się więc od pytania, jaki gaz może pojawić się na stanowisku — a zaraz potem od tego, czy jest lżejszy, czy cięższy od powietrza, bo to przesądza o wysokości montażu. Poniżej zestawienie gazów, które mierzymy najczęściej, wraz z typem sensora i miejscem instalacji.
Gdzie zamontować detektor — sprawdź dla swojego gazu
Gęstość gazu względem powietrza przesądza o wysokości montażu. Detektor amoniaku przy podłodze albo detektor propanu pod stropem nie zadziała na czas. Wybierz gaz z listy lub wpisz jego nazwę albo wzór — rysunek pokaże właściwą wysokość.
Gęstość podana względem powietrza (powietrze = 1,00). Wysokość montażu wynika z zasady gromadzenia się gazu; w konkretnej instalacji uwzględnia się dodatkowo wentylację, układ pomieszczenia i miejsce potencjalnego wycieku.
Gazy palne i wybuchowe
Mierzone w procentach dolnej granicy wybuchowości (% DGW). Alarm ustawia się zwykle na 10 i 20% DGW, czyli długo przed osiągnięciem stężenia zdolnego do zapłonu.
| Gaz | Wzór | Względem powietrza | Gdzie montować |
|---|---|---|---|
| Metan (gaz ziemny) | CH₄ | lżejszy (0,55) | pod stropem |
| Wodór | H₂ | najlżejszy (0,07) | w najwyższym punkcie, przy kalenicy |
| Propan | C₃H₈ | cięższy (1,55) | przy podłodze, do 30 cm |
| Butan | C₄H₁₀ | cięższy (2,0) | przy podłodze |
| Acetylen | C₂H₂ | nieco lżejszy (0,9) | pod stropem |
| Pary benzyny i rozpuszczalników | — | cięższe | nisko, przy źródle |
Więcej o pomiarze gazów palnych: eksplozymetry i mierniki gazów. Wodór opisaliśmy osobno, bo wymaga innego sensora niż pozostałe węglowodory: detektory wodoru.
Gazy toksyczne
Mierzone w ppm — częściach na milion. Progi alarmowe wynikają z wartości NDS i NDSCh dla danej substancji, a nie z uznania użytkownika.
| Gaz | Wzór | Względem powietrza | Gdzie montować |
|---|---|---|---|
| Tlenek węgla | CO | zbliżony (0,97) | na wysokości oddychania |
| Siarkowodór | H₂S | cięższy (1,19) | nisko, w zagłębieniach |
| Amoniak | NH₃ | lżejszy (0,59) | pod stropem |
| Chlor | Cl₂ | cięższy (2,49) | przy podłodze |
| Dwutlenek siarki | SO₂ | cięższy (2,26) | nisko |
| Dwutlenek azotu | NO₂ | cięższy (1,58) | nisko |
| Tlenek azotu | NO | zbliżony (1,04) | na wysokości oddychania |
| Cyjanowodór | HCN | nieco lżejszy (0,94) | na wysokości oddychania |
| Chlorowodór | HCl | cięższy (1,27) | nisko |
| Fosforowodór | PH₃ | cięższy (1,17) | nisko |
| Tlenek etylenu | C₂H₄O | cięższy (1,52) | nisko |
| Ozon | O₃ | cięższy (1,66) | nisko, przy źródle |
Osobne strony: tlenek węgla, siarkowodór, amoniak.
Tlen — za mało i za dużo
Tlen to jedyny gaz, przy którym groźne są oba kierunki. Norma to 20,9% objętościowo.
- Poniżej 19,5% — atmosfera niebezpieczna, spadek wydolności, przy 15% utrata świadomości. Tlen bywa wypierany przez azot, argon, CO₂ albo pochłaniany przez korozję w zamkniętym zbiorniku.
- Powyżej 23,5% — atmosfera wzbogacona, materiały zapalają się łatwiej i palą gwałtowniej. Typowo przy nieszczelnej instalacji tlenowej.
Pomiar na wysokości oddychania. W przestrzeniach zamkniętych tlen mierzy się zawsze, niezależnie od tego, jakiego innego gazu się spodziewamy.
Dwutlenek węgla — dlaczego osobny sensor
CO₂ nie jest mierzony przez standardowy detektor czterogazowy. Wymaga sensora podczerwieni (NDIR), którego w typowej czwórce nie ma. Pomiar tlenu też nie wystarcza: zanim CO₂ osiągnie stężenie groźne dla życia, zawartość tlenu spadnie nieznacznie i detektor tlenowy nie zaalarmuje.
Gaz cięższy od powietrza (1,53) — gromadzi się w zagłębieniach, kanałach i piwnicach. Szczegóły: detektor dwutlenku węgla.
LZO — lotne związki organiczne
Rozpuszczalniki, kleje, żywice, farby i paliwa. Mierzone sensorem fotojonizacyjnym (PID), który wykrywa setki związków organicznych, ale nie rozróżnia ich między sobą — wskazanie przelicza się współczynnikiem odpowiedzi dla konkretnej substancji.
Najczęściej mierzone: benzen, toluen, ksylen, styren, aceton, metanol, etanol. Większość jest cięższa od powietrza, więc detektor montuje się nisko i blisko źródła emisji.
Jaki sensor do jakiego gazu
| Typ sensora | Co mierzy | Ograniczenia |
|---|---|---|
| Katalityczny (pelistor) | gazy palne w % DGW | wymaga tlenu do pracy, podatny na zatrucie siloksanami i związkami siarki |
| Podczerwień (IR/NDIR) | węglowodory, CO₂ | nie wykrywa wodoru — wodór nie absorbuje podczerwieni |
| Elektrochemiczny | gazy toksyczne, tlen | żywotność 2–3 lata, wrażliwy na skrajne temperatury i wilgotność |
| Fotojonizacyjny (PID) | LZO | nie rozróżnia związków, wymaga współczynnika odpowiedzi |
Ten ostatni wiersz tabeli jest najczęstszym źródłem błędu przy doborze: detektor podczerwieni opisany jako „na gazy palne" nie wykryje wodoru. Przy wodorze konieczny jest sensor katalityczny albo dedykowany elektrochemiczny.
Czego potrzebujemy, żeby dobrać detektor
- Jakie gazy mogą wystąpić — także te, których spodziewacie się rzadko.
- Gdzie — przestrzeń otwarta, zamknięta, zbiornik, kanał, strefa zagrożenia wybuchem.
- Jak długo trwa praca — kilka minut wejścia czy osiem godzin na stanowisku.
- Warunki — temperatura, wilgotność, zapylenie, obecność substancji zatruwających sensor.
Na tej podstawie dobieramy sprzęt i konfigurację sensorów. Napiszcie, co macie na obiekcie — odpowiemy konkretnie, a nie katalogiem.
Najczęstsze pytania o dobór detektora
Czy detektor czterogazowy wystarczy?
Standardowa czwórka to metan (lub inne palne), tlen, tlenek węgla i siarkowodór. Pokrywa większość sytuacji w przemyśle i w przestrzeniach zamkniętych. Nie wykryje dwutlenku węgla, amoniaku, chloru ani LZO — przy nich potrzebny jest piąty kanał albo osobny przyrząd.
Na jakiej wysokości montuje się detektor stacjonarny?
Przy gazach lżejszych od powietrza — pod stropem. Przy cięższych — do 30 cm nad podłogą. Przy gazach o gęstości zbliżonej do powietrza, jak tlenek węgla — na wysokości oddychania, czyli około 1,5 m.
Czy jeden detektor wykryje wszystkie gazy?
Nie. Każdy gaz wymaga odpowiedniego sensora, a liczba kanałów w przyrządzie jest ograniczona. Przy złożonych instalacjach stosuje się kilka detektorów o różnej konfiguracji albo system stacjonarny z wieloma punktami pomiarowymi.
Jak często kalibrować detektor?
Zwykle co 6–12 miesięcy, zależnie od warunków pracy i zaleceń producenta. Bump test przed każdym użyciem. Szczegóły: kalibracja detektorów gazu.